Pełna treść artykułu jest dostępna dla zarejestrowanych użytkowników.

Identyfikacja i ocena aspektów środowiskowych wg ISO 14001:2015

16.2.2018, , Źródło: Wydawnictwo Verlag Dashofer Sp. z o.o.

W systemie zarządzania środowiskowego zgodnym z normą ISO 14001:2015 (w Polsce PN-EN ISO 14001:2005) identyfikacja i ocena aspektów środowiskowych jest podstawowym elementem projektowania i wdrażania, a następnie funkcjonowania i doskonalenia systemu zarządzania środowiskowego. W normie wskazano wyraźnie, że aspekty środowiskowe są bazą dla SZŚ. Jest to słuszna konsekwencja uznania, że system zarządzania środowiskowego to system zarządzania aspektami środowiskowymi danej organizacji. Właściwa identyfikacja i ocena aspektów środowiskowych jest więc fundamentem, na którym zbudowane są rozwiązania systemu zarządzania środowiskowego zgodnego z  ISO 14001.

Istotną rolę pełni tu pojęcie „znaczący aspekt środowiskowy“, oznaczające taki aspekt, który z różnych powodów jest istotny dla organizacji stosującej SZŚ i dla którego są budowane kolejne elementy SZŚ. Mniejsze znaczenie ma w tej sytuacji aspekt inny niż znaczący, tj. nieznaczący aspekt środowiskowy, ale nie należy przez to rozumieć, że ten nieznaczący aspekt jest poza zainteresowaniem SZŚ. Mogą zmienić się np. wymagania lub wielkości związane z takim aspektem, należy więc obserwować, czy nie zmienia się znaczenie tych aspektów.

Definicja aspektu środowiskowego

Definicja 3.2.2 normy PN-EN ISO 14001:2015 podaje, że aspekt środowiskowy jest to:

element działań lub wyrobów lub usług organizacji, który wzajemnie oddziałuje lub może wzajemnie oddziaływać ze środowiskiem“.

Uwaga 1 do tej definicji mówi, że „Aspekt środowiskowy może powodować wpływ(-y) na środowisko. Znaczącym aspektem środowiskowy jest ten, który ma lub może mieć znaczący wpływ na środowisko“.

Uwaga 2 do tej definicji mówi, że „Znaczące aspekty środowiskowe są określane przez organizacje przy użycie jednego kryterium lub większej liczby kryteriów.

Odnosząc się do definicji trzeba zwrócić uwagę, że aspekt w tym znaczeniu nie jest to część procesu technologicznego, obiekt czy urządzenie, które znajduje się w danej firmie. Aspekt to zagadnienie, które wynika z prowadzonej w firmie działalności, a które jest dla tej firmy istotne z punktu widzenia jej działań środowiskowych. Aspekt nie ma znaczenia negatywnego lub pozytywnego. Ustalając aspekty nie należy również wybierać tylko tych aspektów, dla których łatwo będzie uzyskać ograniczenie wpływu na środowisko związanego z danym aspektem, co spotyka się czasem jako założenie przy ustalaniu aspektów. Lista aspektów, która powstanie przy takim założeniu będzie na pewno niekompletna, w konsekwencji SZŚ będzie tylko w części obejmował istotne dla firmy działania środowiskowe.

I druga sprawa, którą warto skomentować to ustalenie znaczącego wpływu na środowisko, co wg uwagi do definicji jest niezbędne dla uznania aspektu jako znaczącego aspektu. Zgodnie z normą „wpływ na środowisko“ to zmiana w środowisku spowodowana aspektami środowiskowymi organizacji. Podchodząc literalnie do tego zagadnienia należałoby oczekiwać, że organizacja jest w stanie mieć wystarczające i na bieżąco uaktualniane informacje o zmianach w środowisku, jakie powoduje jej działalność. Jest to niestety w większości przypadków niemożliwe, bo na stan środowiska w danym miejscu i czasie ma wpływ bardzo wiele czynników i niezmiernie trudno jest wydzielić oddziaływania jednej wybranej organizacji. Zwykle więc wpływ na środowisko jest określany pośrednio poprzez wielkość i rodzaj emisji do środowiska. Z punktu widzenia SZŚ i postępowania z aspektami środowiskowymi jest to w zupełności wystarczające. Trzeba jednak mieć świadomość stosowania takiego uproszczenia.

Poniżej przedstawiono przykład relacji między aspektem środowiskowym i wpływem na środowisko.

Urządzenie,
działalność
 
Aspekt środowiskowy Wpływ na środowisko 
Kocioł parowy  Emisja CO2, SO2, NOx.Zużycie paliw.  Zubożenie zasobów naturalnych.Efekt cieplarniany.  
Administrowanie budynkami  Zużycie energii elektrycznej i ciepła, wytwarzanie odpadów.  Zanieczyszczenie atmosfery.Zanieczyszczenie gruntu i wód podziemnych.  

Wymagania normy ISO 14001 (wraz z Załącznikiem A) odnoszące się do aspektów środowiskowych.

Norma ISO 14001:2015 wymaga, by organizacja przyjęła i stosowała określone zasady postępowania w zakresie identyfikacji i oceny aspektów środowiskowych (p. 6.1.2). Zgodnie z tym punktem organizacja w zdefiniowanym zakresie swojego systemu zarządzania środowiskowego powinna określić (w znaczeniu zidentyfikować) „aspekty środowiskowe swoich działań, wyrobów i usług, które może nadzorować i na które może mieć wpływ, a także powiązane z nimi wpływy na środowisko, biorąc pod uwagę perspektywę cyklu życia“.

Warto uwypuklić podstawowy warunek, którego niespełnienie powoduje, że dany aspekt przestaje mieścić się w SZŚ organizacji. Chodzi o możliwość nadzorowania i wywierania wpływu. Jeśli organizacja nie może nawet w sposób pośredni nadzorować jakiegoś aspektu – to nie jest on aspektem środowiskowym dla SZŚ w tej organizacji. Na przykład zwykle elektrociepłownia nie ma wpływu na aspekty środowiskowe kopalni węgla, z której kupuje ten węgiel. Więc mimo, że cykl życia paliwa obejmuje i kopalnię, i elektrociepłownię, aspekty środowiskowe kopalni nie są aspektami środowiskowymi dla elektrociepłowni, bo nie może ona nadzorować tych aspektów.

Wspomniana w normie perspektywa cyklu życia oznacza, że – pamiętając o wspomnianej możliwości nadzorowania - nie należy ograniczać się tylko do aspektów występujących w granicach obszaru zajmowanego przez organizację. Jest wiele aspektów środowiskowych, które mogą być pośrednio nadzorowane przez organizacje na różnych etapach cyklu życia. Przykłady to aspekty środowiskowe dostawców, zwłaszcza jeśli dana organizacja jest ich jedynym klientem czy aspekty wynikające z utylizacji sprzętu gospodarstwa domowego (wytwórca poprzez dobór materiałów i technologii podczas wytwarzania ma wpływ na możliwości utylizacji).

Cykl życia jest zdefiniowany w normie ISO 14001:2015 jako:

kolejne i powiązane ze sobą etapy systemu wyrobu (lub usługi), od pozyskania lub wytworzenia surowca z zasobów naturalnych do końcowego unieszkodliwienia

Uwaga 1 do hasła: Cykl życia obejmuje pozyskanie surowców, projektowanie, wytwarzanie, transport/dostawę, użytkowanie, przetwarzanie po zakończeniu użytkowania i końcowe unieszkodliwienie.

Perspektywę cyklu życia należy uwzględnić podczas określania aspektów środowiskowych. Nie jest wymagana szczegółowa ocena cyklu życia; wystarczy staranne przemyślenie etapów cyklu życia, które mogą być nadzorowane lub na które ma wpływ organizacja. Etapy cyklu życia będą się różnić w zależności od rodzaju działalności, wyrobu lub usługi. Pewne wskazówki w zakresie podejścia do uwzględnienia perspektywy cyklu w identyfikacji aspektów zawiera norma pomocnicza ISO 14004:2016 „Systemy zarządzania środowiskowego - Ogólne wytyczne dotyczące zasad, systemów i technik wspomagających“, z której pochodzi zamieszczona poniżej tabela.

Tabela wskazówek praktycznych nr 12 — Perspektywa cyklu życia: Perspektywa cyklu życia obejmuje rozważanie aspektów środowiskowych działań, produktów i usług organizacji, które może ona nadzorować lub na które ma wpływ. Etapy cyklu życia obejmują pozyskiwanie surowców, projektowanie, wytwarzanie, transport/dostawę, użytkowanie, przetwarzanie po zakończeniu użytkowania i końcowe unieszkodliwianie.Zaleca się, aby przyjmując perspektywę cyklu życia dla swoich produktów i usług, organizacja rozważyła:
  • - dany etap cyklu życia produktu lub usługi;
  • - stopień kontroli, jaki ma nad etapami cyklu życia, np. projektant produktów może odpowiadać za wybór surowców, podczas gdy wytwórca może odpowiadać tylko za redukcję zużycia surowców oraz minimalizowanie odpadów procesowych, zaś użytkownik może odpowiadać wyłącznie za użytkowanie i utylizację produktu;
  • - stopień wpływu, jaki ma na cyklu życia, np. projektant może wpływać tylko na metody produkcji wytwórcy, zaś wytwórca może też wpływać na projekt oraz sposób, w jaki produkt jest użytkowany lub utylizowany;
  • - żywotność produktu;
  • - wpływ organizacji na łańcuch dostaw;
  • - długość łańcucha dostaw;
  • - złożoność technologiczną produktu.
Organizacja może rozważać te etapy cyklu życia, nad którymi ma największą kontrolę lub wpływ, ponieważ mogą one dawać najwięcej okazji do zmniejszenia zużycia surowców oraz minimalizowania zanieczyszczeń lub odpadów. 

Dalsze wymagania punktu 6.1.2 normy ISO 14001:2015 podają, że Podczas określania aspektów środowiskowych organizacja powinna uwzględnić:

  1. zmiany, w tym planowane lub nowe przedsięwzięcia oraz nowe lub modyfikowane działania, wyroby i usługi;
  2. sytuacje nietypowe i racjonalnie przewidywalne sytuacje awaryjne.

Organizacja powinna określić te aspekty, które mają lub mogą mieć znaczący wpływ na środowisko, tj. znaczące aspekty środowiskowe, na podstawie ustanowionych kryteriów.

Organizacja powinna przekazywać informacje o swoich znaczących aspektach środowiskowych, jeśli jest to odpowiednie, między różnymi szczeblami i funkcjami organizacji.

Organizacja powinna utrzymywać udokumentowane informacje dotyczące jej:

- aspektów środowiskowych i związanych z nimi wpływów na środowisko;

- kryteriów użytych do określenia znaczących aspektów środowiskowych;

- znaczących aspektów środowiskowych.

UWAGA Znaczące aspekty środowiskowe mogą skutkować zaistnieniem ryzyk i szans związanych z wpływami na środowisko, zarówno niekorzystnymi (zagrożenia), jak i korzystnymi (szanse).

Realizując ten element SZŚ zgodnie z normą organizacja powinna zidentyfikować swoje aspekty środowiskowe i związane z nimi wpływy na środowisko oraz ustalić, które z nich są znaczące, czyli te, do których należy się odnieść (którymi należy się zająć) w systemie zarządzania środowiskowego organizacji. Wpływy na środowisko oznaczają zmiany w środowisku, zarówno niekorzystne, jak i korzystne, które wynikają w całości lub w części z aspektów środowiskowych. Wpływ na środowisko może pojawiać się w skali lokalnej, regionalnej i globalnej, może mieć charakter bezpośredni, pośredni lub skumulowany. Relacja między aspektami środowiskowymi i wpływami na środowisko jest taka, jak między przyczyną i skutkiem.

Dla prawidłowego funkcjonowania SZŚ konieczne jest, aby organizacja określiła aspekty środowiskowe występujące w zakresie swojego systemu zarządzania środowiskowego oraz uwzględniła wejścia i wyjścia (zarówno zamierzone, jak i niezamierzone), które są związane zarówno z obecnymi, jak i przeszłymi działaniami, wyrobami i usługami; planowanymi lub nowymi przedsięwzięciami, a także nowymi albo modyfikowanymi działaniami, wyrobami i usługami. Zaleca się, aby metoda określania aspektów brała pod uwagę warunki operacyjne typowe i nietypowe, zatrzymania i rozruchy, a także możliwe do przewidzenia sytuacje awaryjne zidentyfikowane w 6.1.1. (określanie ryzyk i szans). Zaleca się ponadto, aby zwrócić uwagę na sytuacje awaryjne, które miały miejsce w przeszłości. Określając i oceniając swoje aspekty środowiskowe, organizacja nie musi rozważać każdego wyrobu, komponentu lub surowca indywidualnie; może pogrupować lub ująć w kategorie działania, wyroby i usługi mające podobne cechy.

Norma nie mówi co prawda wyraźnie, że podaje przykłady aspektów, ale tak należy traktować wykaz aspektów podany w ślad za wskazówkę, że określając aspekty środowiskowe, organizacja może wziąć pod uwagę:

  1. emisje do powietrza;
  2. zanieczyszczenia wprowadzane do wód;
  3. zanieczyszczenia wprowadzane do ziemi;
  4. zużycie surowców i zasobów naturalnych;
  5. zużycie energii;
  6. emitowaną energię, np. ciepło, promieniowanie, drgania (hałas) i światło;
  7. wytwarzanie odpadów i/lub produktów ubocznych;
  8. zajęcie przestrzeni.

Te powyższe aspekty środowiskowe należy traktować jako podstawowe grupy aspektów środowiskowych i tak właśnie powinny one brzmieć na wszelkich listach aspektów bezpośrednich i pośrednich, aktualnych, przeszłych czy przyszłych, dla sytuacji typowych i nietypowych.

Warto zwrócić uwagę, że poza aspektami środowiskowymi, które organizacja może nadzorować bezpośrednio, organizacja powinna określić, czy istnieją inne aspekty środowiskowe, na które może ona wpływać pośrednio. Mogą one być związane z dostarczanymi przez innych wyrobami i usługami wykorzystywanymi przez organizację albo wyrobami i usługami, które organizacja dostarcza innym, a także z procesami zlecanymi na zewnątrz. Organizacja może mieć ograniczony wpływ na sposób użycia i przetwarzanie po zakończeniu użytkowania wyrobów, które organizacja dostarcza i usług, które świadczy. Jednak to organizacja w każdym przypadku określa poziom możliwego nadzoru, wpływania na aspekty środowiskowe oraz stopień, w jakim chce wywierać taki wpływ.

Aspekty środowiskowe objęte zakresem funkcjonowania SZŚ powinny być zidentyfikowane dokładnie i kompletnie. W tym celu należy wziąć pod uwagę aspekty środowiskowe związane ze wszystkimi działaniami, wyrobami i usługami organizacji, takimi jak:

- projektowanie i rozwój infrastruktury, procesów, wyrobów i usług;

- wydobycie surowców;

- procesy operacyjne i wytwórcze, w tym magazynowanie;

- obsługa i konserwacja wyposażenia, majątku i infrastruktury;

- środowiskowe efekty działalności oraz praktyki stosowane przez dostawców zewnętrznych;

- transport wyrobów i świadczenie usług, w tym pakowanie;

- przechowywanie i użytkowanie wyrobów oraz postępowanie po zakończeniu ich użytkowania;

- gospodarka odpadami, w tym ponowne użycie, przywrócenie własności użytkowych, recykling i unieszkodliwienie.

Co do oceny znaczenia aspektów norma ISO 14001:2015 podaje w Załączniku A, że nie ma jednej metody określania znaczących aspektów środowiskowych, jednak zaleca się, aby zastosowana metoda i kryteria dawały spójne rezultaty. To organizacja ustala kryteria dla określenia znaczących aspektów środowiskowych i może je zmieniać.

Przy ocenie znaczenia aspektów kryteria środowiskowe są podstawowymi i minimalnymi kryteriami oceny aspektów środowiskowych. Kryteria oceny mogą dotyczyć aspektów środowiskowych (np. rodzaj, wielkość, częstość występowania) lub wpływów na środowisko (np. skala, uciążliwość, czas trwania i poziom narażenia). Mogą być także stosowane inne kryteria. Jeżeli bierze się pod uwagę jedynie kryteria środowiskowe, to aspekt może być nieznaczący, ale przy zastosowaniu innych kryteriów może osiągnąć lub przekroczyć próg decydujący o tym, czy jest uznawany za znaczący. Te i inne kryteria mogą obejmować czynniki organizacyjne, takie jak wymagania prawne lub kwestie istotne dla stron zainteresowanych. Inne kryteria nie są przeznaczone do wykorzystywania ich w celu obniżania znaczenia aspektu, który uznano za znaczący na podstawie jego wpływu na środowisko.

Wspomniane w normie kryteria oceny aspektów odnoszą się do wpływów na środowisko lub aspektów, ale w sporej części ocena dokonywana jest na podstawie subiektywnego przydzielenia danego poziomu kryterium np. skala lub poziom narażenia. Oczywiście należy starać się, żeby te oceny były dokonywane w oparciu o wiarygodne i mierzalne wartości, ale będzie to możliwe tylko w części przypadków. Łatwiej przydzielić te konkretne wartości do kryteriów oceny dotyczących aspektów, jak np. wielkość emisji czy ilość wytworzonych odpadów.

W wymaganiach p. 6.1.2 zawarta jest uwaga, odnosząca się do powiązań między aspektami środowiskowymi oraz ryzykami (negatywnymi skutkami dla organizacji) i szansami (pozytywnymi skutkami dla organizacji). Znaczący aspekt środowiskowy może powodować jeden lub większą liczbę znaczących wpływów na środowisko oraz jeden lub większą liczbę skutków dla organizacji, może więc być źródłem ryzyk i szans, do których należy się odnieść, aby zapewnić, że organizacja będzie mogła osiągnąć zamierzone wyniki systemu zarządzania środowiskowego.

Na podstawie doświadczeń praktycznych oraz zaleceń i podpowiedzi zawartych zarówno w załączniku A do normy PN-EN ISO 14001, jak i w normie pomocniczej ISO 14004:2016 „Systemy zarządzania środowiskowego - Ogólne wytyczne dotyczące zasad, systemów i technik wspomagających“ , a także biorąc pod uwagę zasady zawarte w europejskim systemie ekozarządzania i audytu EMAS aspekty środowiskowe można podzielić na:

- aspekty bezpośrednie – aspekty wynikające z procesów i działań firmy, nad którymi firma sprawuje bezpośrednio kontrolę;

- aspekty pośrednie – aspekty wynikające z procesów i działań firmy, na które firma ma lub może mieć jedynie ograniczony wpływ; typowymi przykładami pośrednich aspektów środowiskowych są: wycieki substancji toksycznych w trakcie transportu przez firmy transportowe działające na zlecenie danej firmy, aspekty środowiskowe firmy remontowej wykonującej prace na rzecz danej firmy itp., emisja do powietrza wynikająca z użytkowania silnika spalinowego wyprodukowanego i sprzedanego przez firmę;

- aspekty awaryjne - aspekty istniejące tylko w wyniku wystąpienia awarii, na przykład rozszczelnienie rurociągu transportującego smołę lub inną niebezpieczną substancji; w warunkach normalnej pracy nie występują żadne aspekty związane z tą działalnością, w wyniku awarii np. rozszczelnienia rurociągu występuje aspekt środowiskowy, jakim jest wyciek substancji niebezpiecznej;

- aspekty przeszłe i przyszłe – aspekty związane z byłą i planowaną działalnością firmy, do przeszłych mogą należeć aspekty związane z miejscami dawniejszego magazynowania substancji niebezpiecznych, do przyszłych aspektów zaliczyć można aspekty, które związane są z nową produkcją, technologią czy inwestycją.

Norma 14001 wymaga nie tylko ustanowienia i utrzymywania procesu identyfikacji i oceny swoich aspektów środowiskowych, ale także utrzymywania udokumentowanych informacji (czyli dokumentów innych niż zapisy) dotyczących:

- aspektów środowiskowych i związanych z nimi wpływów na środowisko;

- kryteriów użytych do określenia znaczących aspektów środowiskowych;

- znaczących aspektów środowiskowych

Wszelkie informacje o aspektach powinny być dokumentowane, aktualizowane i uwzględniane przy ustanawianiu, wdrażaniu i utrzymywaniu systemu zarządzania środowiskowego. Norma wskazuje na znaczenie tego procesu m.in. w p. 6.1.4 „Planowanie działań“. Zawarto tam cel wykorzystania procesu identyfikacji i oceny aspektów środowiskowych. Zgodnie z tym punktem:

Organizacja powinna zaplanować:

  1. działania odnoszące się do jej:
    1. znaczących aspektów środowiskowych;
    2. zobowiązań dotyczących zgodności;
    3. ryzyk i szans zidentyfikowanych zgodnie z 6.1.1;
  2. sposób:
    1. zintegrowania działań i wdrożenia ich do procesów systemu zarządzania środowiskowego (patrz 6.2, Rozdział 7, Rozdział 8 i 9.1) lub innych procesów biznesowych;
    2. oceny skuteczności tych działań (patrz 9.1).

Planując te działania, organizacja powinna rozważyć swoje opcje technologiczne oraz wymagania finansowe, operacyjne i biznesowe.

Zdaniem autora rozdziału jest to fundamentalny punkt całego SZŚ, którego właściwa realizacja zapewnia skuteczne i efektywne funkcjonowanie SZŚ, m.in. poprzez korelacje działań na rzecz ochrony środowiska z procesami biznesowymi. Z kolei niepełne lub wadliwe powiązanie działań z aspektami środowiskowymi, zobowiązaniami zgodności czy ryzykami i szansami prowadzi do błędów i niedostatków SZŚ.

Każda organizacja, w której funkcjonuje system zarządzania środowiskowego musi więc opracować i wykonywać proces (prawie zawsze udokumentowany, czyli w formie procedury) identyfikacji i oceny aspektów środowiskowych. Należy pamiętać przy tym, że identyfikacja i ocena aspektów środowiskowych nie jest jednorazową akcją, ale stałym procesem, który musi być wykonywany na ustalonych zasadach w sposób ciągły w ramach SZŚ wg ISO 14001.

Proces identyfikacji aspektów środowiskowych i ich oceny można podzielić na kilka etapów

W pierwszej kolejności należy podzielić działalność firmy na części i obszary identyfikacji aspektów środowiskowych, które umożliwią następnie ustalenie i ocenę tych aspektów. Bierze

 

Używamy plików cookie, żeby ciągle poprawiać jakość witryny.
Dowiedz się więcej.